Nauka o relikwiach i szczątkach świętych

Pochodzenie kultu relikwii

Jednym z najbardziej uderzających powodów czci relikwii jest sam sposób, w jaki potraktowano ciało Chrystusa po Jego śmierci. Zamiast pozostawić ciało Jezusa na krzyżu, by Rzymianie je zdjęli i usunęli (jak było w zwyczaju), Józef z Arymatei podjął śmiałe ryzyko i poprosił Piłata o ciało Chrystusa (por. Mk 15,43; J 19,38).

Ten wybitny człowiek oddał następnie swój własny, nowo wykuty grób jako miejsce spoczynku Chrystusa (por. Mt 27,60). Przyszedł też Nikodem i przyniósł ponad sto funtów wonności, aby owinąć je w płótno pogrzebowe (por. J 19,39) – wiedząc, że takiej ilości wonności używano tylko dla najznamienitszych zmarłych. Po pogrzebie kobiety przyszły z pobożnością i czcią do grobu (por. Mt 28,1), pragnąc namaścić ciało Chrystusa drogocennymi olejkami, choć grób był już zapieczętowany (por. Mk 16,1; Łk 24,1). Te akty czci znaczyły więcej niż zwyczajowa uprzejmość okazywana szczątkom zmarłych; były one oddawane ze szczególnym szacunkiem dla ciała najświętszego z ludzi – w tym przypadku najświętszego człowieka, jaki kiedykolwiek żył, ponieważ Jezus Chrystus był wcielonym Bogiem.

Relikwie w chrześcijaństwie pierwotnym

Cześć oddawana szczątkom świętych jest wyraźnie poświadczona już w Martyrium Polycarpi (Męczeństwo św. Polikarpa), spisanym przez mieszkańców Smyrny w roku Pańskim 156. Chrześcijanie opisują w nim wydarzenia jego spalenia na stosie tak: „Zebraliśmy jego kości, cenniejsze niż drogie kamienie i szlachetniejsze niż złoto, i złożyliśmy je w odpowiednim miejscu, gdzie Pan pozwoli nam się gromadzić, na ile będzie to możliwe, i obchodzić z radością i weselem dzień narodzin jego męczeństwa.” Ten święty został ogłoszony świętym (wpisany na listę świętych) bez kanonizacji – po prostu dlatego, że przy jego grobie zaraz po męczeństwie działy się cuda.

Antykatolicki historyk Carl Gustav Adolf von Harnack tak wspomina w swojej książce o czci świętych szczątków w Kościele pierwotnym: „…Także nauczyciele Kościoła odnoszą się do relikwii z szacunkiem. Wszyscy oni, nawet Kapadocczycy, przyznają im cześć. Liczne cuda zdziałane przez kości i relikwie wyraźnie potwierdzają ich cześć. Kościół nie może zatem porzucić praktyki czczenia relikwii, choćby nawet kilku wykształconych pogan i manichejczyków dokonało na nią gwałtownego ataku.” (Harnack, Historia dogmatu, tłum., IV, 313).

W IV wieku wielki biblista św. Hieronim oświadcza: „Nie czcimy boską czcią, nie adorujemy ani ze strachu nie kłaniamy się stworzeniom zamiast samemu Stwórcy; ale czcimy szczątki męczenników w porządku adoracji Tego, do którego ci męczennicy należą” (Ad Riparium, i, PL, XXII, 907).

Relikwie w Piśmie Świętym

Miejmy na uwadze, czego Kościół naucza o relikwiach. Nie mówi, że jest w nich jakaś magiczna moc. W samej relikwii nie ma nic magicznego – ani w kości apostoła Piotra, ani w wodzie z Lourdes, jakby miała ona jakąś własną zdolność uzdrawiania. Kościół mówi tylko, że relikwie mogą być okazją do Bożych cudów, i w tym również idzie za Pismem Świętym.

Dotknięcie kości proroka Elizeusza przywróciło umarłego do życia: „Elizeusz umarł i pochowano go. Oddziały zaś moabskie wpadały do kraju każdego roku. Zdarzyło się, że grzebiący człowieka ujrzeli jeden oddział [nieprzyjacielski]. Wrzucili więc tego człowieka do grobu Elizeusza i oddalili się. Człowiek ten dotknął kości Elizeusza, ożył i stanął na nogi.” (2 Krl 13,20–21). To jasny biblijny przykład Bożego cudu przez kontakt ze szczątkami świętego.

Podobnie było w przypadku kobiety uzdrowionej z krwotoku przez dotknięcie skraju płaszcza Chrystusa oraz chorych, którzy zostali uzdrowieni, gdy padł na nich cień Piotra (por. Mt 9,20–22; Dz 5,12–16). „Bóg czynił też niezwykłe cuda przez ręce Pawła, tak że nawet chusty i przepaski z jego ciała kładziono na chorych, a choroby ustępowały z nich i wychodziły złe duchy” (Dz 19,11–12).

Przepisy dotyczące postępowania z relikwiami

Postępowanie z relikwiami regulują przepisy kościelne, takie jak Kodeks Prawa Kanonicznego; Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego; Pontyfikał Rzymski i Ceremoniał Biskupów; a także Instrukcja Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych.

Kodeks Prawa Kanonicznego stanowi: „Jest rzeczą absolutnie niedozwoloną sprzedawać relikwie. Relikwie znaczne oraz inne, otaczane wielką czcią wiernych, nie mogą być w żaden sposób ważnie alienowane ani przenoszone na stałe bez zezwolenia Stolicy Apostolskiej” (KPK, kan. 1190 § 1–2). „Należy zachować dawny zwyczaj przechowywania relikwii męczenników i innych świętych pod ołtarzem stałym, zgodnie z normami podanymi w księgach liturgicznych” (KPK, kan. 1237 § 2).

Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego w nr 302 stwierdza: „Słusznie zachowuje się praktykę umieszczania pod ołtarzem, który ma być poświęcony, relikwii świętych, także niebędących męczennikami. Należy jednak zadbać o potwierdzenie autentyczności takich relikwii.”

Stanowisko to jeszcze dokładniej streszcza i wyjaśnia Pontyfikał Rzymski w części o poświęceniu kościoła i ołtarza, a także Ceremoniał Biskupów.

W nr 866 tej ostatniej księgi podstawowe normy dotyczące relikwii wskazane są następująco: „Jeśli zachowuje się tradycję liturgii rzymskiej polegającą na umieszczaniu szczątków męczenników lub innych świętych pod ołtarzem, należy przestrzegać następujących zasad: a) Szczątki umieszczane w ołtarzu muszą mieć taką wielkość, aby były wyraźnie rozpoznawalne jako części ludzkiego ciała. Nie wolno umieszczać jedynie bardzo drobnych szczątków jednego lub wielu świętych. b) Z jak największą starannością należy sprawdzić, czy szczątki umieszczane w ołtarzu są autentyczne. Lepiej poświęcić ołtarz bez szczątków niż umieszczać w nim szczątki, których autentyczności nie potwierdzono. c) Relikwiarza nie umieszcza się na mensie ołtarza ani nad ołtarzem, lecz stosownie do formy ołtarza pod mensą.” Mensa ołtarza jest zastrzeżona wyłącznie dla sprawowania Eucharystii.

Ceremoniał Biskupów w nr 900 opisuje także obrzęd złożenia relikwii: „Jeśli szczątki męczenników lub innych świętych mają być złożone w ołtarzu, biskup podchodzi do ołtarza. Diakon lub kapłan przynosi biskupowi szczątki, który umieszcza je w przygotowanym dla nich otworze. Tymczasem śpiewa się antyfonę Pod ołtarzem Bożym lub Ciała świętych spoczywają w pokoju z Psalmem 14 albo inny stosowny śpiew.”

Relikwie zawsze otaczano w Kościele nadzwyczajnym szacunkiem i uwagą, ponieważ ciało błogosławionych i świętych, przeznaczone do zmartwychwstania, było na ziemi żywą świątynią Ducha Świętego i narzędziem ich świętości, a Kościół wyniósł ich przez beatyfikację i kanonizację do chwały ołtarzy.

Relikwii błogosławionych i świętych nie należy wystawiać do publicznej czci wiernych bez odpowiedniego potwierdzenia władzy kościelnej gwarantującego ich autentyczność.

Instrukcja Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych z 16 grudnia 2017 roku w rozdziale Relikwie w Kościele – autentyczność i zachowanie mówi: „Zgodnie z tradycją za znaczące uważa się relikwie ciała błogosławionych i świętych lub ich części. Tym relikwiom biskupi diecezjalni lub zrównani z nimi w prawie oraz Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych poświęcają szczególną troskę i nadzór, aby zapewnić ich zachowanie i cześć oraz zapobiec nadużyciom.

Muszą one być zatem przechowywane w odpowiednich, zapieczętowanych i zamkniętych cennych pojemnikach – relikwiarzach – i umieszczane w miejscach, które gwarantują ich bezpieczeństwo, szanują ich sakralny charakter i sprzyjają ich czci. W każdym przypadku należy je przechowywać i traktować z czcią, aby uniknąć wszelkiej formy profanacji lub handlu.

Taką samą troską i czcią należy otoczyć szczątki doczesne (exuviae) Sług Bożych, których procesy beatyfikacyjne i kanonizacyjne są w toku. Dopóki nie zostaną oni wyniesieni do chwały ołtarzy przez obrzęd beatyfikacji i kanonizacji, ich szczątków nie wolno wystawiać do publicznej czci ani nie mogą się one cieszyć przywilejami zastrzeżonymi wyłącznie dla ciał beatyfikowanych i kanonizowanych.”

Instrukcja skierowana jest prawnie do biskupów diecezjalnych i zrównanych z nimi, a także do wszystkich, którzy biorą udział w postępowaniu dotyczącym czci relikwii błogosławionych i świętych, aby ułatwić ich przeniesienie, co w tak nadzwyczajnej sprawie jest pożądane. Instrukcja określa procedurę kanoniczną, jakiej należy przestrzegać przy weryfikacji autentyczności relikwii i szczątków doczesnych, aby odpowiadała celowi zapewnienia ich zachowania i wspierania ich czci przez konkretne, wykonalne środki: badanie kanoniczne (recognitio), pobranie fragmentów i przygotowanie relikwii do rozdania, przeniesienie relikwiarza i dalsze przekazywanie relikwii. Określa też, jak należy uzyskać zgodę Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych, przy zachowaniu środków i procedur dotyczących peregrynacji relikwii.

Kategorie relikwii według ważności

Relikwie pierwszej klasy (tzw. relikwie pierwszorzędne) dzielą się na dwie kategorie: fizyczne szczątki ciała świętego oraz te związane z wydarzeniami z życia Pana Jezusa (na przykład wszystkie narzędzia Jego męki, Jego narodzenia…).

Relikwie drugiej klasy (tzw. relikwie drugorzędne) to części odzieży i przedmioty, których święty bezpośrednio używał lub które sam wykonał.

Trzecia klasa relikwii (tzw. relikwie trzeciorzędne) to zazwyczaj poświęcony przedmiot (na przykład obrazek, krzyż, różaniec, medalik lub pierścień), który miał bezpośredni kontakt z relikwią pierwszej klasy przez dotknięcie ciała świętego. Określenia „relikwia pamiątkowa” używa się dla pamiątki z miejsca świętego lub pielgrzymkowego.

Opis relikwii w chwili jej wyznaczenia: relikwie przeznaczone do publicznej czci przygotowują najczęściej, z upoważnienia biskupów i przełożonych zakonnych, postulatorzy, którzy umieszczają je w złoconym, srebrnym lub brązowym pojemniku zwanym theca. Każda taka relikwia musi mieć własny dokument autentyczności. Pieczęć woskowa na relikwiarzu musi być nienaruszona i identyczna z pieczęcią na świadectwie autentyczności relikwii. Opis relikwii sporządzony jest po łacinie. Znajduje się przy samej relikwii oraz na jej świadectwie.